Beschrijving
Het onderwijs kenmerkt zich door een opdeling van het onderwijsveld in verschillende autonome werkingsgebieden. Elk van deze gebieden gebruikt een eigen jargon. Ook veel processen kennen een eigen terminologie, soms zijn die werkingsgebied-gebonden (student in het mbo/ho versus leerling in po/vo) maar zodra er sprake is van processen die tussen werkingsgebieden plaatsvinden (denk aan de uitwisseling van het onderwijskundig rapport van po naar vo) of voor alle werkingsgebieden gelden (denk aan digitaal examineren), dan is de wens om daarvoor begrippen en beschrijvingen meer op elkaar af te stemmen en uiteindelijk te harmoniseren. Binnen het onderwijs worden begrippen en begripsbeschrijvingen die niet gebonden zijn aan 1 werkingsggebied vastgelegd in een gezamenlijk begrippenkader: het ROSA Begrippenkader.
Het ROSA Begrippenkader bevat drie typen begrippen:
- Domeinbegrippen: Begrippen die worden gebruikt om het beschouwde domein te beschrijven: begrippen die de inhoud vormen van onze communicatie. Je zou kunnen zeggen dat het begrippen zijn die gaan over het WAT: dat wat we met elkaar uitwisselen cq waar we over “praten”
- GIV-begrippen: Begrippen gericht op het inrichten van de gemeenschappelijke informatievoorziening. Met andere woorden, begrippen die gaan over het HOE: hoe wisselen we met elkaar uit; denk aan begrippen in relatie tot beveiliging, toegang, m2m-gegevensuitwisseling, mandatering etc.
- Architectuurbegrippen: Begrippen die architectuurmodellen toelichten in de ROSA.
Het ROSA Begrippenkader wordt zowel gepubliceerd via de ROSA Wiki als via onderwijsbegrippen.nl. In de ROSA Wiki is beschreven hoe het ROSA Begrippenkader is vormgegeven, welke begrippen het omvat en kan ook direct in het begrippenmodel zelf gebladerd, gezocht of gefilterd worden. Op de wiki-pagina Spelregels ROSA-begrippen is beschreven welke criteria er gelden voor opname van een begrip of een collectie, worden spelregels beschreven die redactioneel van aard zijn en worden de attributen toegelicht die gehanteerd worden bij de beschrijving van begrippen.
Samenhang
Binnen het onderwijs zijn meer begrippenkaders te onderscheiden, met verschillende gradaties van volwassenheid (wel of geen actief beheer, vindbaarheid etc.) . Het streven is om die begrippenkaders, die relevant geacht worden voor het onderwijs, conform een nationale standaard (NL-SBB) te ontsluiten, deze zichtbaar te maken via onderwijsbegrippen.nl en relaties tussen deze begrippenkaders onderling te leggen. Een eerste proeve hiervan is het FORA Begrippenkader dat zich richt op het werkingsgebied van het funderend onderwijs.
Het ROSA Begrippenkader sluit ook aan op andere begrippenkaders buiten het onderwijs en dan met name op het NORA Begrippenkader.
Verder worden begrippen uit het ROSA begrippenkader gerelateerd aan conceptuele informatiemodellen zoals dat is beschreven in het Metamodel voor Informatiemodellering (MIM, ontwikkeld door Kadaster, VNG-realisatie en Geonovum en omarmd door de NORA en Edustandaard). MIM dient als gemeenschappelijk vertrekpunt voor het opstellen van informatiemodellen, zodat die informatiemodellen en de daarop gebaseerde afspraken voor gegevensuitwisseling meer compatibel worden. MIM voorziet enerzijds in duidelijke afspraken over het vastleggen van gegevensspecificaties en biedt anderzijds ruimte aan de verschillende niveaus van modellering. Tussen een begrippenkader en conceptuele modellen kan conform MIM een relatie gelegd worden. Deze MIM-werkwijze wordt bijvoorbeeld in de AMIGO-aanpak al toegepast. Conceptuele modellen en gegevensmodellen die ten behoeve van ketensamenwerkingen en afspraken ontwikkeld zijn of worden met de AMIGO-aanpak, zullen in samenhang met het ROSA Begrippenkader gepubliceerd gaan worden op de ROSA wiki en/of hieraan gerelateerd worden.
Een begrippenkader en een conceptueel (informatie)model vullen elkaar aan. Een begrippenkader fungeert als een ‘woordenboek’ en een conceptueel model als een ‘encyclopedie’ of ‘landkaart’. Samen vormen beide ‘begrijpmodellen’ het kader waarbinnen informatiesystemen en –uitwisselingen ontworpen kunnen worden. Logische informatiemodellen en technische gegevensmodellen zijn de ‘ontwerpmodellen’ die daarvoor worden gebruikt. Het Kernmodel Onderwijsinformatie (KOI) is het overkoepelende conceptueel (informatie)model van het Nederlandse onderwijs. Het beschrijft op een globaal niveau de generieke concepten waaronder onderwerpen (informatieobjecten) kunnen worden gecategoriseerd, die voorkomen in de onderwijswereld en waarover partijen in de onderwijsketen met elkaar informatie verwerken en uitwisselen.
Meerwaarde
Het ROSA begrippenkader beschrijft een bepaald domein van de werkelijkheid (de ‘universe of discourse’). Voor wat betreft het ROSA Begrippenkader is dat het gehele onderwijsdomein, dus alle werkingsgebieden en zowel de publiek/wettelijke kant (inschrijvingen, bekostiging, verzuim etc.) als het publiek/private deel (leermiddelen, toetsen etc.). Die beschrijving geschiedt door middel van de binnen het gekozen domein gehanteerde begrippen en hun relaties tot elkaar. Doel is dat de actoren binnen het domein elkaar begrijpen en één taal spreken. Het begrippenkader wordt in eerste instantie opgesteld voor gebruik door mensen en niet direct voor machine-to-machine-doeleinden. Een begrippenkader biedt een uniforme “analistentaal” enerzijds en anderzijds is dit het startpunt bij het opstellen van modellen, specificaties etc. van begrippen waarover reeds eerder nagedacht is en waarover consensus bestaat om die uiteindelijk toe te passen in digitale gegevensuitwisselingen. Waarbij overigens altijd ruimte moet zijn voor uitbreiding en contextspecifieke invulling.
Ontwikkelingen
Het ROSA Begrippenkader is ontwikkeld in het kader van het project Revisie ROSA. Uitbreidingen en aanpassingen op het begrippenkader zullen plaatsvinden als onderdeel van een continu beheer- en onderhoudsproces. Incrementeel worden wijzigingen en nieuwe inhoud vastgesteld door de Architectuurraad. De laatst vastgestelde versie omvat dus ook eerder beoordeelde en vastgestelde begrippen.
De eerste versie is gepubliceerd in november 2022. Uitbreidingen en aanpassingen op het begrippenkader zullen plaatsvinden als onderdeel van een continu beheer- en onderhoudsproces.
In de tweede helft van 2025 heeft de werkgroep Onderwijssemantiek gewerkt aan het omzetten van het ROSA Begrippenkader naar de Nederlandse Standaard voor het Beschrijven van Begrippen (NL-SBB). Gelijktijdig met die omzetting is er ook een aanpassing (van de definitie, toelichting en andere attributen) doorgevoerd van een groot aantal begrippen in het ROSA begrippenkader om die in lijn te brengen met de begrippen uit het NORA Begrippenkader – Basisbegrippen en de NORA Begrippenkader – Identiteit en toegang (zie: https://begrippen.noraonline.nl/nl/). Deze laatste aanpassingen hebben effect gehad op zo’n 140 begrippen, waarvan er ongeveer 40 nieuw zijn toegevoegd en 100 zijn herzien en die in deze versie als Vastgesteld beschikbaar zijn gekomen.